آرشیو
انتخاب نشریه


حج و ظرفيت خودسازي

اسماعيل خليلي
اولين گام در آمادگي براي انجام هر کار و عملي، شناخت آن عمل است . لذا بايد در اولين گام با محتواي فريضه حج آشنا شد. حج يکي از اصلي ترين شعائر دين مبين اسلام و منعكس‌كنندة ابعاد اعتقادي، اجتماعي، سياسي و عبادي آن است. خداوند در قرآن کريم از منافع حج براي مسلمانان ياد مي‌كند. در يادداشت پيش رو به تبيين اجمالي اصلي ترين منفعت حج که "خودسازي" است مي پردازيم.
 ظرفيت حج در ‌خودسازي انسان
قرآن يكي از اهداف و فلسفه‌هاي حج را مشاهدة منافع ذكر كرده است. (حج: 27 و 28) که هر گونه منفعت؛  اعم از مادي و معنوي، فردي و اجتماعي، اقتصادي و سياسي، دنيوي و اخروي را فرا مي‌گيرد. 
بديهي است مهم ترين  منفعت حج؛ منفعت اخروي اين فريضه الهي است كه همان نزديکي به ساحت قدس الهي است؛ چرا که سفرحج به معناي بريدن از غير خدا و رسيدن به غايت هستي است. از اين رو حج بزرگترين تمرين توحيد و يگانه پرستي به شمار مي آيد. 
بر اين اساس مي‌توان معنويت را از روشن ترين مظاهر مناسک حج دانست. در تمامي اعمال و مناسک حج از نيت و تلبيه گرفته تا پوشيدن لباس احرام و طواف گرد کعبه و ... روح معنويت و الهي نهفته است. 
اميرالمومنين علي عليه السلام درباره ظرفيت خودسازي حج  مي‌فرمايند:  وَتَمْحِيصاً بَلِيغاً... (خطبه 192) و خداوند سبحان حج را.. براي پاک‌سازي و خالص شدن قرار داد.» در واقع مي‌توان گفت حج صحنه آزمايش است که به خودسازي مسلمان و پاک‌سازي دروني و خالص شدن اعمال و نيّات او مي انجامد.
مقام معظم رهبري نيز، حج را جاي زهد و رياضت و محل عبوديت و خارج شدن از گناه و نزديک شدن به خدا و دوره کوتاهي از رياضت شرعي و بهترين زهد و سلم و حلم و برخي خلقيات پسنديده ديگر مي‌دانند.
به درستي مي‌توان گفت مناسک حج در حوزة اخلاق و رفتار متمرکز است تا زمينة لازم را در جهت خودسازي و نيز رعايت حقوق ديگران فراهم آورد. حجاج با اجتناب از هرگونه ظلم به خود و ديگران تمرين خودسازي مي‌كنند.
 تاثير حج بر روح  و نفس
«نسک» به معناي پاک و پاکيزه کردن و عبادت است ؛ اصولًا بدين سبب به اعمال حج «مناسک» مي‌گويند که اين اعمال موجب پالايش نفس مي‌گردد. برخي از ابعاد معنوي حج عبارتند از:
1.رام شدن نفس:
سالكان طريق عبوديت و بندگي معتقدند كه عبادات از نظر خاصيت اثرگذاري در روح و تكميل نفس متفاوتند؛ بعضي اثر تطهير و تخليه دارند و بعضي موجب تزئين و تحليه جان مي‌شوند، برخي از فضاي روح بشر رفعِ ظلمت مي‌كنند و بعضي نور و صفا جلب مي‌نماينداما امتياز عبادت حج در ميان انواع عبادات اين است كه جامع‌الأمور است. در حج انفاق مال، دورافتادن از اهل و عيال، جداشدن از آسايش الفت‌گرفته در وطن، تعطيل‌كردن كسب و كار و مشاغل زندگي مادي، تحمل رنج سفر، معاشرت با افراد گوناگون و امثال آن است كه در پاك‌كردن دل انسان از پليدي كبر و نخوت و خودخواهي و رام‌ساختن گردن‌كشان و خاضع‌كردن نافرمانان، فوق‌العاده مؤثر است. 
(. سيدمحمد ضياء‌آبادي، حج برنامه تكامل، ص 46)
2. رشد اخلاقي
در حج به جز قصد قربت که تمامي اعمال حج آکنده از آن است، حاجي بايد شرايط ديگري را نيز رعايت کند. اين شرايط عمدتاً اخلاقي و رفتاري است. پس کسي که- در آن ماه‌ها- حج مي‌گزارد بداند که در اثناي حج به رفث، فسوق و جدال نزديک نشود.  چرا که حج جايي براي ارتکاب چنين اعمالي نيست.
اصولًا مکان‌هاي مقدسي که در آن اعمال حج انجام مي‌گيرد، محيط هايي است با امنيت. امنيت براي همگان. براي حيوانات و روييدني‌ها. حتي بدن انسان نسبت به تصرفات غير مجاز خود انسان امنيت دارد و در فقه تفصيل اين تصرفات توضيح داده شده است. انسان نمي‌تواند بدن خود را بيازارد و امنيت و آرامش او را از بين ببرد. .( آثار تربيتي و فرهنگي حج، مقاله 6، دوره 19، شماره 73، پاييز 1389، صفحه 1-1)
اين مجموعه شرايط و دستوراتي که حاجي بايد در مناسک حج رعايت کند به نوعي در او حصار اخلاقي ايجاد مي کند.  در واقع مجموعه اعمال و مناسک حج به گونه‌اي طراحي شده که حاجي را در مسير تحوّل دروني قرار مي دهد، اگر چه درجات اين تحوّل به ميزان آمادگي انسان و ظرفيت وجودي او بستگي دارد. 
3. انقطاع از غير خدا
بالاترين لذت معنوي براي انسان؛ بريدن از غير خداوند و توجه کامل به مبدا و غايت هستي است. اين مسئله همواره آرزوي اولياي الهي و بندگان پاک و خالص خدا بوده است. انقطاع از غير خداوند داراي مراتب بسياري است و مرتبه کامل آن، در معصومين (عليهم السلام) مي باشد و سفر حج، زمينه ساز انقطاع کامل از غير خداست.
4. يادآوري مرگ
پوشيدن دو قطعه ساده لباس سفيد و دور کردن زيور ها و جدا شدن از دلبستگي هاي دنيا سفر معنوي حج را از جهاتي يادآور سفر مرگ کرده است. قلب و دل انسان بر اثر اشتغال به امور دنيوي دچار زنگار غفلت شده و ياد مرگ مي تواند زداينده اين آلودگي ها باشد .
5. مبارزه با خودپرستي 
فوايد و برکات اين سفر معنوي, مبازره با روز مرگي و بيرون آمدن از تکبر و خودپرستي  است. دقت در احكام گوناگون حج نشان از اين دارد انسان بايد براي رسيدن به خدا ابتدا از خود عبور كند و اين عالي ترين غايت سلوك است؛ لذا  تمامي احكام و مناسك حج حول اين محور جريان دارد. 
جنبه معنوي حج در کلام معصومين (عليه السلام) نيز به خوبي جلوه گر است در حديثي  که منسوب به امام سجاد(ع) است؛ حضرت از فردي سؤال مي‌کنند آيا وقتي به قربانگاه رفتي نيت کردي که هواي نفس خودت را ذبح کني؟ اين نشان مي‌دهد که در وراي ظواهر اعمال و مناسک هدف اصلي نهفته است که همانا ذبح هواي نفس و دوري از رذايل اخلاقي همچون تکبر و 
خود پرستي مي باشد.
6. اداي حقوق واجب
يکي از الزامات اين سفر معنوي داشتن مراقبه و محاسبه پيش از سفر حج  و اداي حقوق واجبي مانند حق الناس و حقوق الهي مانند خمس و زکات در کنار توبه و استغفار از گناهان مي باشد که اين مسئله ظرفيت انسان را در کسب رحمت و توفيق الهي و خود سازي دروني افزايش مي دهد. 
چالش هاي موجود در مسير دريافت معنويت حج
بزرگ ترين مانع و چالش در مسير معنويت حج، توجه به بعد دنيايي حج است؛ گردش در بازارها و خريد کالا و خوردن غذاهاي خوب و... قطعا بعد معنوي حج را کم رنگ مي کند. مقام معظم رهبري در اين رابطه مي فرمايد: کساني که به مکه مي روند، مکه را فداي بازارگردي و دکان گردي نکنند. ايشان به مسؤولان حج توصيه 
مي کند: به نظر من يک مقدار حج را به سمت رياضت انتخابي ببريد. برنامه ريزي کنيد که حالا يک مقدار در رياضت زندگي کنند... حج يک فرصت خوب است که انسان بتواند از دنيا و زخارف آن و وابستگي ها و طبقه بندي ها و خط کشي ها و همه آن چيزهايي که او را از معنا دور مي کند و به ماديت و خودپرستي نزديک مي کند جدا شود، و به خدا نزديک کند. اين يک فرصت است. اين اصل قضيه است.
سخن آخر
دلبسته نبودن به دنيا، فروتني و تقوا  از اصلي ترين فوايد تربيتي حج است. با توجه به اهميت فريضه حج و  تأثيرگذاري بالاي آن بر سطح دينداري مي بايست تمامي مراكز و نهاد‌هاي فرهنگي، تشويق به انجام اين سفر معنوي را در برنامه‌هاي فرهنگي خود قرار دهند. همچنين ضروري است سازمان حج و زيارت به عنوان يكي از نهاد‌هاي فرهنگي تأثيرگذار در کنار سازمان صدا و سيما ؛ موسم حج را فرصت خوبي براي ارتقاي سطح دينداري افراد تلقي كرده و از اين فرصت براي آشناتركردن زائران به معارف دين، بهره‌گيري لازم را به عمل آورد.



آدرس مطلب http://www.resalat-news.com/newspaper/page/9274/1/30976/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha