آرشیو
انتخاب نشریه


حج از ديدگاه امام خميني (ره)

اسماعيل خليلي
اسلام ديني جامع و چند‌جانبه‌گراست که هم  بعد فردي زندگي انسان را مد نظر قرار داده و هم بعد اجتماعي زندگي انسان را در نظر دارد . از اين رو حج را مي‌توان سمبل نگاه جامع گرايانه اسلام به ابعاد سياسي و اجتماعي زندگي انسان دانست. زماني که اين فريضه الهي به دليل نقش کليدي آن در بيداري مسلمانان جهان از سوي دشمنان اسلام به سمت سطحي گرايي سوق داده شد ؛ امام خميني به تبيين و تفسير ابعاد سياسي و اجتماعي حج پرداختند. نوشته پيش رو به بررسي ديدگاه‌هاي امام راحل درباره اين فرضيه الهي مي پردازد.
چيستي و ماهيت حج در نگاه امام (ره)
حج يکي از مظاهر تبلور ماهيت معارف و مقررات اسلام است که خود به تنهايي مي‏تواند معرف اين مکتب انسان‏ساز باشد. در اسلام جنبه اجتماعي معارف  و دستورات اجرايي دين ، نسبت به جنبه هاي فردي آن بسيار پر رنگ تر است؛ به طوري‌که مي‌توان گفت نسبت به آن اصالت دارد. نگاه قرآن اين است که جامعه را بدون اصلاح فرد نمي‌توان اصلاح کرد و لذا يک سلسله دستورات براي اصلاح افراد تنظيم شده است، اما اين نکته همواره  لحاظ شده  که فردسازي ، براي ايجاد يک جامعه بهتر است و فرديت به تنهايي در اسلام معنا ندارد.  لذا حج نيز تنها يک عمل عبادي صرف نيست بلکه عملي چند بعدي است.
فلسفه ساير عبادات مانند نماز جمعه نيز بر همين اساس است اما جلوه اجتماعي عبادت در حج بسيار روشن‌تر از ساير عبادات است. جنبه جهاني بودن اين فريضه، و تکيه بر شعائر؛ آن‌هم در محيط اجتماعي به خوبي بيانگر بعد اجتماعي آن است.
از همين رو حضرت امام (ره) جنبه‏هاي سياسي و اجتماعي حج را از جنبه‏هاي ديگرش پر رنگ تر مي‌داند  (صحيفه امام، ج‏15، ص:168)
در مقابل حج غيرابراهيمي که مناسب‌ترين نام در اين مقطع از تاريخ اسلام که بتواند نمايانگر واقعيت حج غيرابراهيمي باشد، نام «حج آمريکايي» است که طرفداران اسلام آمريکايي اين گونه حج را ترويج مي کنند. از نظر امام عزيز، حج ابراهيمي با حج آمريکايي از ريشه متفاوت است، هم از نظر فلسفه و هم از نظر محتوي، هم از نظر حاجي و زائران 
بيت الله و هم از نظر کارگزاران حج.به فرموده امام، حج آمريکايي يک سفر تفريحي براي ديدن قبله و مدينه، و براي تکرار يک سلسله الفاظ بي معنا و انجام يک سلسله حرکات بي محتوي است. (محمّد محمدي ري شهري، مباني حج ابراهيمي از ديدگاه امام خميني (ره)،  دوره 1، شماره 2، زمستان 1371، صفحه 23-22»)
دليل بسياري از انحرافات اينجاست که اسلام را به صورت يک مکتب فردي و مناسک اسلامي را به عنوان مناسک فردساز معرفي کرده‏اند و خطر بزرگي براي اسلام راستين بوجود آورده‏اند.
 حج عرصه نمايش استعدادها و توان مادي و معنوي مسلمانان
حج يک مراسم سياسي-عبادي و مرکز وحدت  و اجتماع مسلمانان است که اين خود نشان دهنده قدرت و عظمت اسلام  مي‌باشد . امام خميني حج را اجتماع عظيمي مي‌داند که تنها اسلام قادر به تشکيل آن است و هيچ قدرتي توان جمع کردن اين سيل عظيم جمعيت را در کنار هم ندارد  (صحيفه امام، ج‏10، ص:125)
اين اتفاق بزرگ سبب اقتدار جامعه اسلامي شده و قدرت معنوي، سياسي و اجتماعي مسلمانان را به جهانيان نمايش مي‌دهد.
در طول تاريخ اهميت جنبه هاي  اقتصادي حج در کنار جنبه هاي معنوي آن به خوبي روشن شده است. افزايش تعاملات اقتصادي، سياسي و اجتماعي مي‌تواند به شکوفايي جوامع مسلمان در عرصه هاي مختلف بينجامد.   امام خميني با آگاهي از اين ظرفيت؛  حج را فرصت مناسبي جهت نمايش توان مادي و معنوي مسلمانان مي‌دانستند. (صحيفه امام، ج‏21، ص:77 و 78) 
حج فرصتي براي حل مشکلات مسلمانان
رهبر فقيد انقلاب  فريضه حج را فرصتي مغتنم براي بررسي و حل مشکلات مسلمانان اعم از مشکلات مادي ، اجتماعي، سياسي و ... مي دانستند . 
( صحيفه امام، ج‏18، ص: 52)
آنچه مسلم است بدون همفکري جوامع اسلامي و همدلي دولتها و ملتها نمي توان اصلاحات اقتصادي، اجتماعي و سياسي را آغاز کرد . در حج اين فرصت وجود دارد كه مسلمانان از گوشه و كنار دنيا گرد هم آيند و ضمن آشنا شدن با مشكلات يكديگر، راه حلهاي مختلفي را براي رفع مشكلات جهان اسلام ارائه دهند. 
قطعا اين حضور توده‌اي، زمينه‌اي را فراهم مي‌آورد که مردمان در يک محيط و دوره‌اي آموزشي ـ علمي، با حقوق خويش آشنا شوند و به تبادل اطلاعات بپردازند و يکديگر را براي تحوّل و تغيير فراگير کمک کنند تا بتوانند حقوق خويش را باز پس گيرند.(سيدرضا صالحي، مروري بر کارکردهاي گوناگون مناسک حج، مقاله 9، دوره 19، شماره 74، زمستان 1389، صفحه 1-1)
واقعيت اين است که اگر حج ابراهيمي به معناي واقعي آن، تحقّق پيدا كند، بسياري از مشكلات مسلمانها حل خواهد شد. 
حج فرصتي براي ايجاد وحدت ميان مسلمانان
امام راحل همواره تاکيد ويژه اي بر جنبه هاي وحدت آفرين حج داشته اند (صحيفه امام، ج‏10، ص:61)
امروز اهميت حفظ انسجام و وحدت ميان مسلمين جهان بر کسي پوشيده نيست. هر چند جهان اسلام همواره با عوامل تفرقه افکن مواجه بوده است ولي هر بار عناصر اتحاد بخش در سطح وسيعي بروز کرده اند؛ زمينه اتحاد فراهم شده است. در اين بين حج به عنوان عبادتي جهانشمول که هر ساله مسلماناني را از سرتا سر جهان در قالب مناسکي يکسان در زمان و مکاني واحد گرد هم جمع مي کند مورد توجه قرار گرفته است تا ظرفيت هاي آن در برقراري و تقويت همبستگي جهان اسلام بررسي شود.  
حج با تقويت هويت تمدني و تمرکز بر دشمن مشترک ظرفيت برقراري همگرايي سياسي جهان اسلام را دارد. از طرف ديگر تقويت هويت ديني و سرمايه اجتماعي در حج زمينه همگرايي ارتباطي را تقويت مي کند. (ظرفيت هاي 
دروني اسلام در تقويت همبستگي با تمرکز بر نقش حج در وحدت جهان اسلام، محسن محمدي، نورالله کريميان - حسن رضايي، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعي در سال ۱۳۹۴)
تأثير بر افکار عمومي 
از آنجا که حج تنها کنگره اي است که مسلمين از اقصي نقاط جهان را با مليت هاي مختلف دور هم جمع مي کند تا همگي هم صدا و هم لباس اعمال مشترکي را به جاي آوردند  لذا بهترين فرصت براي خنثي کردن فعاليت تبليغاتي دشمنان است.. در نگاه امام راحل حج فرصت مغتنمي براي تاثيرگذاري بر افکار عمومي دنيا است و  اين قابليت را دارد تا  افکار عمومي را متحوّل ‌کند و مردمان را از توانايي‌هاي ذاتي و فرصت‌هاي برابر براي دستيابي به کمالات، آگاه ‌سازد.
بعد سياسي حج
حج تنها يک عبادت محض و خودسازي بدون توجه به جامعه سازي نيست.  اين فريضه بزرگ در عين اينکه مهمترين و تاثيرگذارترين عبادت براي پاکي روح و روان از هر گونه آلودگي است، مؤثرترين راه براي پيشبرد اهداف سياسي مد نظر اسلام است، از اين رو هرگز نمي توان  بعد سياسي را از حج  جدا کرد،  چراکه بعد معنوي و سياسي در کنار يکديگر  تار و پود حج را تشکيل مي دهند، 
در حقيقت روح عبادت، توجه به خدا است، و روح سياست توجه به خلق خدا، و اين دو در مراسم حج آنچنان به هم آميخته اند که جدا کردن هر يک، مساوي با نابودي اصل حج است.(تفسير نمونه، جلد 14، ص 77)
اين بدان معناست که   يکي از فلسفه‏ هاي بزرگ حج بُعد سياسي  آن است، که دست‏هاي آشکار و پنهان در همه زمانها و از همه طرف براي کوبيدن اين بُعد در کار هستند. امام با تيز بيني بسيار همواره اين خطر را گوشزد کرده و به مسلمين جهان از اينکه  سفر حج را يک عبادت خشک خالي بدون توجه به مصالح مسلمين بدانند تذکر مي دادند. (صحيفه امام، ج18، صص 60-51)
حج به مثابه قيام الناس 
امام خميني اصلي ترين بخش اعمال عبادي- سياسي حج را «برائت از مشرکين» مي دانند در کلام معمار کبير انقلاب حج «قيام» است و بايستي پاسخگوي فريادهاي مظلومانه فلسطين، و همه مسلمانان مظلوم جهان باشد.. نکته مهم اينجاست که ايشان  براي اين عمل تنها منشا سياسي قائل نيستند، بلکه ريشه اصلي برائت از مشرکين را در قيام انبياي الهي و ادامه راه آن بزرگواران مي دانند.  از همين روست که معمار کبير انقلاب برائت از مشرکين را  شرط قبولي حج مي دانند و اعلام مي کنند که بدون آن، حج ما حج نيست.
حج ؛ تمرين بندگي
با توجه به آيات و رواياتي که در خصوص حج وارد شده است مي توان گفت اين فريضه الهي خلاصه و فشرده معارف اسلامي است که در تاروپود آن نهفته است. 
پرورش روح عبوديت و بندگي در پيشگاه خداوند يکتا و مبارزه با شرک و خودپرستي يکي از مهمترين ابعاد عبادي حج است. در حقيقت حج تنظيم و تمرين و تشکل زندگي توحيدي است و در سايه همين تمرين و تکرار 
مي توان به جامعه اي با تمدن اسلامي رسيد. از همين رو  امام خميني (ره) حج را کانون معارف الهي معرفي کرده اند (امام خميني، 1378، ص30)
با توجه به جايگاه و اهميت اين فريضه الهي و براي بهره بردن هر چه بيشتر از اين فرصت عظيم پيشنهادات ذيل ارائه مي گردد: 
1. طرح و ارائه بيشتر مباحث اجتماعي، اقتصادي و سياسي حج در سطح مطبوعات داخلي و خارجي 
2. فعاليت گسترده مبلغان کشور در سطح بين الملل در تحليل ابعاد سياسي، اجتماعي و اقتصادي حج
3. تهيه بروشورها و متون علمي و توزيع آنها در ميان حجاج کشورهاي مختلف
4. برگزاري کرسي هاي مباحثه ميان نخبگان و علماي کشورهاي مختلف در ايام حج در خصوص بررسي و حل مشکلات جهان اسلام
5. ارائه بسته پيشنهادي اقتصادي جهت تقويت روابط اقتصادي ميان مسلمانان 
6. برگزاري نمايشگاه هاي بين المللي در حوزه هاي مختلف علمي، اقتصادي، اجتماعي و... ميان کشورهاي اسلامي

آدرس مطلب http://www.resalat-news.com/newspaper/page/9264/1/28947/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha