آرشیو
انتخاب نشریه


تاملي بر جلسه استماع مجلس نمايندگان آمريکا
پسا برجام از چهار منظر فني

جلال کامران آبادي
 اخيراً کميته فرعي در امور امنيتي در کميته نظارت و اصلاح دولت در مجلس نمايندگان آمريکا جلسه استماعي پسابرجام از 4 منظر (نشست کارشناسي) را با حضور صاحب نظران مسائل ايران برگزار کرد. در اين جلسه با عنوان "محافظت از آمريکا در برابر توافقي بد: پايان دادن به مشارکت آمريکا در توافق هسته اي با ايران" در حوزه هاي مختلف مربوط به توافق هسته اي به بحث و تبادل نظر پرداختند و همانطور که از نام جلسه پيداست، قريب به اتفاق اعضا (بجز تنها يک کارشناس) معتقد بودند اقدام آمريکا براي خروج از برجام درست بوده است. فضاي کلي جلسه نشان 
مي دهد موضوع خروج از برجام و تشديد فشارها عليه ايران در آمريکا –بخصوص در کنگره- حاميان و معتقدان بسياري دارد. هرچند اغلب انتقادها سمت و سوي سياسي داشته و کمتر به محتواي برجام بر
مي گردد. مسائل مطرح شده حاکي است آمريکايي ها انتظار داشته اند برجام بر ساير حوزه هاي رفتاري ايران نيز تاثير بگذارد و به روندي تسليمي منجر شود و شايد بتوان گفت از منظر آنان «روح برجام» چيزي جز اين نبوده و براي آنان محقق نشده است.
مهم ترين مباحث مطرح شده در اين نشست در بعد فني را 
مي توان اينگونه برشمرد؛
1 - توافق يا معاهده؟
يکي از مباحث مهم و پرتکرار در اين نشست آن بود که برجام از منظر قوانين آمريکا يک معاهده الزام آور نبود و به لحاظ قانوني ترامپ يا هر رئيس جمهور ديگري، ملزم به پايبندي به آن نيست. کنگره آمريکا –متشکل از سنا و مجلس نمايندگان- از قدرتي بسيار بالا در ساختار سياسي آمريکا برخوردارند و به راحتي مي توانند بر توافقات انجام شده ميان دولت خود و ساير کشورها تاثيرات جدي بگذراند. با توجه به جو کاملاً ضدايراني کنگره، متاسفانه تيم مذاکره کننده ايران توجه کافي به جايگاه و نقش مخرب احتمالي کنگره نداشته و در نتيجه راه براي عهدشکني بدون هزينه کاخ سفيد فراهم شده است.
2 - بازرسي تا کجا؟
به دنبال خروج آمريکا از برجام، نگراني هاي آنان درباره روند برنامه هسته اي ايران نيز افزايش يافته است. هرچند اين نگراني را مي توان در دو سطح ارزيابي کرد؛ جنبه اي از آن صرفاً تبليغاتي و سياسي به منظور ايجاد پوشش براي چرايي خروج از برجام است. در اين سطح ادعا مي شود ايران به اندازه کافي تحت نظارت نبوده و يا از توافق تخطي کرده و بايد نظارت بر آن را افزايش داد. اما جنبه دوم بعد فني دارد و ناظر به واکنش هاي احتمالي ايران است. آمريکايي‌ها از اين منظر دچار هراس جدي هستند و يکي از راه هاي مقابله را افزايش نظارت مي دانند. برجسته کردن بخش T توافق و اصرار بر بازرسي از مراکز نظامي در اين چارچوب است. آمريکايي ها روي اروپا در اين مورد حساب ويژه اي باز کرده اند.
يک سوال راهبردي مطرح در اين بخش آن است که عمق و گستره دسترسي، دامنه جغرافيايي و زماني اين بازرسي ها تا کجا بايد باشد تا بهانه را از طرف مقابل سلب کند. دقت در طرز فکر آمريکايي ها نشان مي دهد اين موضوع هيچ حد يقفي ندارد و حتي چنانچه فرض کنيم بازرسان طي يک دوره معين کل خاک ايران را زير و رو کرده و به مدرکي دست نيابند، باعث رفع اتهامات ادعايي عليه ايران نخواهد شد. چرا که از نظر امريکايي ها ايران ممکن است برخي از فعاليت هاي خود را در کشوري ثالث –مانند کره شمالي- انجام داده باشد يا دهد!
3 - پرونده PMD باز يا بسته؟
آمريکايي ها علاقه فراواني براي مانور دادن روي اسناد ادعايي نتانياهو درباره فعاليت هاي هسته اي ايران دارند. آنان با استناد به همين اسناد ادعايي ايران را به تلاش براي دستيابي به سلاح اتمي متهم مي کنند. اين موضوع نشان مي دهد برخلاف ادعاي دولتمردان کشورمان، پرونده مطلاعات ادعايي هرگز بسته نشده و طرف مقابل هرگاه اراده کند دوباره آن را روي ميز مي گذارد.
4 - پاسخ به 4 انتقاد از برجام
جيم والش عضو ارشد موسسه مطالعات امنيتي ماساچوست تنها کارشناس موافق برجام در اين جلسه بود. وي در بخش اصلي سخنان خود 4 نقد مخالفان برجام را ذکر کرده و با ذکر دلايل و ارائه شواهد آنها را رد مي کند. اين انتقادات عبارتند از: 1) ايران به توافق پايبند نيست، 2) مفاد به اصطلاح "انقضاي برجام "يک نقص مهلک است، 3) آژانس بين المللي انرژي هسته اي فاقد قدرت کافي يا اراده کافي براي انجام رژيم راستي آزمايي لازم است و 
4) برجام صرفاً يک توافق است نه يک معاهده.
مشروح مباحث فني مطرح شده در اين نشست عبارتند از:
1 - توافقي که معاهده نبود
- وزارت امور خارجه دولت قبلي در نامه اي به مايک پمپئو عضو سابق کنگره اذعان کرد که برجام يک پيمان نيست بلکه يک موافقت نامه اجرايي است و يک سند امضا شده محسوب 
نمي‌شود. برجام منعکس کننده يک تعهد سياسي ميان ايران و گروه پنج به اضافه يک و اتحاديه اروپاست. اين توافق هرگز به عنوان يک پيمان الزام آور به تصويب نرسيد زيرا اکثريت اعضاي کنگره از هر دو حزب، از جمله سناتور چاک شومر و اعضاي ارشد کميته امور خارجي مجلس نمايندگان و کميته روابط خارجي مجلس سنا از حزب دموکرات با آن مخالف بودند. توافق هسته اي 
ايران عملا يک تعهد غيرالزام آور ميان رئيس جمهور اوباما و 
آيت الله خامنه اي بود که هيچ تعهدي براي رئيس جمهور بعدي آمريکا تعيين نمي کرد.
- اين "توافق "، همانطور که رئيس جمهور اوباما تشريح کرد، يک پيمان نبود. اين حتي يک موافقت نامه اجرايي نبود. اين فقط يک تعهد سياسي بود. از منظر حقوقي، برجام الزام آور نبود و در هر زماني مشمول تغيير مي شد.
- بر اساس قطعنامه 2231 شوراي امنيت ، که به برجام ارجاع مي داد، آمريکا از لحاظ حقوقي ملزم نبود تحريم هاي ايران را لغو کند.
- از جان کري وزير امور خارجه وقت آمريکا در اواخر ژوئيه 2015 در جلسه استماع کميته امور خارجي مجلس نمايندگان سوال شد چرا درباره برجام در قالب يک پيمان که براي تصويب به سنا داده شود، مذاکره نشد. پاسخ او اين بود: "من چند سالي را صرف اين کردم که پيمان هاي بسياري را از طريق سناي آمريکا به دست آورم، و اين از لحاظ فيزيکي غيرممکن شده است.
- در مارس 2015 ، 47 سناتور آمريکا در نامه اي سرگشاده به رهبران ايران نوشتند: ما هرگونه توافق در خصوص برنامه هسته‌اي تسليحاتي شما را که به تصويب کنگره نرسد چيزي بيش از يک موافقت نامه اجرايي ميان رئيس جمهور اوباما و آيت الله خامنه‌اي تلقي نخواهيم کرد. رئيس جمهور بعدي مي تواند اين موافقت نامه اجرايي را با حرکت يک قلم باطل کند و کنگره هاي آينده مي‌توانند شرايط توافق را در هر زمان تغيير دهند.
2 - تلاش براي افزايش نظارت
- اطلاعات جديد ضرورت افزايش بازرسي هاي آژانس بين المللي انرژي اتمي در ايران را دوچندان مي کند، حتي با وجود اينکه برجام رو به افول است. ايران همچنان عضو معاهده منع تکثير سلاح‌هاي هسته اي است و توافق نامه جامع پادماني اين کشور تهران را ملزم به همکاري با آژانس بين المللي انرژي اتمي براي تعيين اينکه برنامه اش صرفاً صلح آميز است يا خير مي کند. ايران داراي يک الزام قانوني است که به بازرسان آژانس بين المللي انرژي اتمي امکان دسترسي به مواد، تجهيزات، اسناد و پرسنل حاضر در سايت ها را فراهم کند تا مسائل اساسي درباره ابعاد نظامي فعاليت هاي هسته اي گذشته اش حل و فصل شود. اگر ايران از انجام اين کار سر باز زند آنگاه الزامات پادماني را نقض کرده است. همان طور که پيشتر گفته شد، آژانس بين المللي انرژي اتمي ظاهراً مصمم تر شده تا ناتواني خود در انجام بازرسي از سايت‌هاي نظامي را بهبود بخشد.
- بايد انتظار داشته باشيم گروه E3 نقش مهمي در تضمين افزايش بازرسي ها در ايران بر اساس برجام ايفا کنند. حفظ برجام نبايد به بهانه اي تبديل شود که به ايران اجازه دهد از پايبندي خود دست بکشد و به بازرسان آژانس بين المللي انرژي اتمي اجازه دسترسي به سايت هاي نظامي يا اجراي مؤثر بخش T برجام را ندهد.
- اطلاعات جديد عبارتند از: تعداد و حجم (کيلو تُن) سلاح هاي هسته اي که ايران به دنبال آن بوده است، مکان سايت هاي آزمايش سلاح هاي هسته اي برنامه ريزي شده، ساير سايت‌ها و فعاليت‌هاي مرتبط با سلاح هاي هسته اي، کار متالوژي صورت گرفته روي اورانيوم، فعاليت هاي غني سازي اورانيوم در سطح نظامي، تجهيزات اضافي که ايران بايد بر اساس بخش T برجام آنها را امروز اعلام کند، اطلاعات درباره محاسبات، و شبيه سازي‌هايي که به صورت ويديو وجود دارد. اين اطلاعات جديد قطعات گمشده کليدي زيادي از معماي برنامه تسليحات هسته اي گذشته و احتمالاً کنوني ايران را به دست مي دهد.
- سوال اينجا مطرح مي شود آيا کره شمالي فضايي را در اختيار دانشمندان ايراني نمي گذارد که اگر در ايران مي بود بازرسان بايد از آنجا ديدن مي کردند. در يک چنين سناريويي برجام هيچ گونه بازرسي و تاييد تعهدات را فراهم نمي آورد.
3 - پرونده PMD باز يا بسته؟
- اطلاعات جديدي که از آرشيو هسته اي ايران به دست آمده است بيانگر آن است که آژانس بين المللي انرژي اتمي بايد تلاش‌هاي خود براي دستيابي به عمق فعاليت هاي نظامي هسته‌اي گذشته ايران را دوچندان کند و شرح کاملي از آنها ارائه دهد تا اين اطمينان حاصل شود که تلاش هاي ايران براي دستيابي به سلاح هسته اي متوقف شده است. آژانس بين المللي انرژي اتمي 
مي تواند با شناسايي سايت ها و افراد بيشتر خواستار دسترسي بيشتر در ايران شود؛ اين بار آژانس بين المللي انرژي اتمي توجيه بهتري براي درخواست خود دارد. اگر ايران از اين کار سر باز بزند، آنگاه تعهدات پادماني خود و همچنين برجام را نقض کرده است.
4 - پاسخ به 4 انتقاد از برجام
جيم والش عضو ارشد موسسه مطالعات امنيتي ماساچوست (تنها موافق برجام در اين جلسه):
اخيراً، با تصميم دولت مبني بر خروج از برجام و ضرورت دفاع از اين اقدامش در برابر انتقادات گسترده، چند مورد از ادعاهاي مربوط به تکثير بار ديگر مطرح شده است. اين انتقادات عبارتند از: 
1) ايران به توافق پايبند نيست، 2) مفاد به اصطلاح "انقضاي برجام "يک نقص مهلک است، 3) آژانس بين المللي انرژي هسته‌اي فاقد قدرت کافي يا اراده کافي براي انجام رژيم راستي آزمايي لازم است و 4) برجام صرفاً يک توافق است نه يک معاهده.
اجازه دهيد بر بررسي هر يک از اين ادعاها بپردازيم:
بحث پايبندي
اجماع کلي وجود دارد که ايران به برجام پايبند است. مقامات وزارت دفاع، وزارت امور خارجه و جامعه اطلاعاتي آمريکا در جلسات استماع خود در کنگره آمريکا اعلام کردند که ايران به تعهدات هسته اي خود بر اساس برجام پايبند است. در واقع، دولت بر اساس قانون متعهد است بر اساس "قانون بازنگري در توافق هسته اي ايران مصوب 2015 "در مورد پايبندي ايران به توافق هسته اي به کنگره گزارش دهد. در ماه آوريل امسال، يک ماه قبل از تصميم رئيس جمهور، وزارت امور خارجه آمريکا اعلام کرد: "... در سه مورد در طول دوره گزارش، وزير امور خارجه به کنگره تأييد کرد که: ايران به طور شفاف، به شکل قابل راستي آزمايي و به طور کامل برجام را اجرا مي کند؛ ايران نقض فاحشي در مورد برجام انجام نداده است؛ ايران هيچ اقدامي در طول دوره گزارش از جمله فعاليت هاي مخفيانه انجام نداده است ... اين يافته با ده ها گزارش آژانس بين المللي انرژي اتمي در مورد برنامه هسته اي ايران و همچنين با ارزيابي هاي انگليس، فرانسه و آلمان مطابقت دارد. ايهود باراک نخست وزير سابق اسرائيل تأکيد دارد که ايران به شکل کامل نظام مند به توافق پايبند بوده است. برخي از منتقدان با استناد به نشست خبري و ادعاي بنيامين نتانياهو نخست وزير اسرائيل در ماه مه 2018 – چند روز قبل از اعلام تصميم ترامپ – مي گويند که آرشيو اسناد هسته اي ايران ثابت مي کند که ايران دروغ گفته است. دَني ياتوم، رئيس سابق موساد گفت: "هيچ دود جديدي از تفنگ بيرون نمي آيد. سال ها قبل دود از تفنگ بيرون آمد. اين اطلاعات زماني از دود تفنگ حکايت داشته و امروز بي ربط هستند. "ژنرال گيلاد، رئيس سابق بخش تحقيقات اطلاعات ارتش اسرائيل خاطرنشان کرد که اطلاعات به دست آمده در واقع ثابت نمي کند که ايران برجام را نقض کرده است. باراک گفت: "... اين يک دستاورد اطلاعاتي قابل توجه است ... 
و مطالب زيادي وجود داشت، اما چيز جديدي وجود نداشت. چيز مهمي در مورد آنچه که ايراني ها انجام دادند و آنچه که انجام ندادند و سرويس هاي اطلاعاتي از آن بي‌خبر بودند وجود نداشت. هيچ چيز جديدي وجود نداشت. شايان ذکر است که اسرائيل به واشنگتن در مورد آرشيو اطلاعات در ماه ژانويه خبر داده بود. با وجود اين هيچ تغييري در ارزيابي هاي آمريکا در مورد پايبندي ايران وجود نداشت.
مفاد مربوط به انقضاي برجام
بسياري از توافق‌نامه هاي کنترل تسليحات و منع تکثير هسته اي پس از يک دوره مشخص منقضي مي شوند و اگر توسط امضاکنندگان تمديد نشوند از بين مي روند، مثلاً معاهده استارت جديد ميان آمريکا و روسيه و نسخه اوليه معاهده "ان پي تي ". برجام در آينده به پايان نمي رسيد هرچند که برخي از مفاد آن به مرور زمان از بين مي روند. با وجود اين، تعهدات ايران و برخي از اقدامات اين کشور منجر به تعهدات هميشگي خواهد شد. ايران متعهد شده است براي هميشه از خير سلاح هسته اي بگذرد. پروتکل الحاقي نيز پابرجاست. ايران قلب رآکتور آب سنگين اراک را از بين برد و در نتيجه در آينده بايد رآکتور جديدي بسازد – و اين کار بزرگ و محسوسي است که چندين سال زمان مي برد.
اما نکته اساسي تر اين است که استدلال مربوط به بندهاي انقضاي برجام بي معناست. اين استدلال مي گويد در پايان ده يا پانزده سال، محدوديت هاي مهم رفتار ايران برداشته خواهد شد و زماني که اين اتفاق بيفتد رويدادهاي تلخي رخ مي دهد. بنابراين حال با اين تصميم رئيس جمهور ما به نقطه اي رسيده ايم که به جاي 
15 سال، "فوراً "اين اتفاق خواهد افتاد.تصور کنيد که من نزد پزشک رفته ام و به او مي گويم يک بيماري دارم که جانم را تهديد مي کند. پزشک به من مي گويد: "من قرصي دارم که 
مي تواند جان شما را به مدت 15 سال نجات دهد، اما از آنجا که اين هميشگي نيست، من قصد ندارم آن را به شما بدهم. "شما از نزد چنين پزشکي فوراً خارج مي شويد.
دسترسي و راستي آزمايي شديد
برخي گفته اند که آژانس بين المللي انرژي اتمي فاقد توانايي يا اراده براي انجام بازرسي هاست. همانطور که مونيز وزير سابق انرژي مي‌گويد برجام "سخت ترين رژيم بازرسي در دنيا "را در اختيار ما قرار داده و "اين توافق چيزي است که به بازرسان بين المللي ابزارهاي لازم براي رفتن به هر جايي در ايران را مي دهد. "خود آژانس 
بين المللي انرژي اتمي – برخلاف ادعاهاي منتقدان توافق – گزارش داده است که بازرسي ها را بر اساس پروتکل الحاقي انجام داده است. براساس گزارش آژانس بين المللي انرژي اتمي، "آژانس بين المللي انرژي اتمي ... دسترسي هاي محکمي بر اساس پروتکل الحاقي به تمامي سايت ها و اماکني که بازديد از آنها ضروري بوده داشته است ... . "به علاوه، پروتکل الحاقي به آژانس بين المللي انرژي اتمي اين اختيار را مي دهد که به سايت‌هاي نظامي نيز سر بزند، البته اگر به اين باور رسيده باشد که مواد يا فعاليت هاي ممنوع در آن سايت ها وجود دارد. آنچه که مجاز نيست بازديدهاي اکتشافي به دستور و ميل دولت عضو است.
آژانس بين المللي انرژي اتمي در گزارش خود مي گويد به همه سايت ها دسترسي داشته است، اما ايران بايد "همکاري به موقع‌تر و فعالانه تري "داشته باشد. اين موضوع بيانگر ارزش و کارآمدي راستي آزمايي هاي آژانس بين المللي انرژي اتمي است. اگر آژانس 
بين المللي انرژي اتمي دسترسي خود به تأسيسات توليد سانتريفيوژ را از دست بدهد يا ساير مفاد مرتبط با برجام و نه تعهدات کلي پادماني يا مسئوليت هاي الزام آور بر اساس پروتکل الحاقي رعايت نشوند، آنگاه دنيا کمتر در مورد برنامه هسته اي ايران مطلع خواهد شد. به علاوه، دشوار خواهد بود به طور علني از ايران بخواهيم در مورد رفتارش يا حتي تعارضاتش در شرح ماجرا توضيح دهد.
برجام صرفاً يک توافقنامه است و نه يک معاهده
اين ديدگاه که برجام صرفاً يک توافقنامه است و در نتيجه حائز اهميت نيست ديدگاهي غلط و فاقد منطق است. برجام يک توافقنامه چندجانبه ميان دولت هاي مستقل است؛ برجام همچنين تحت حمايت قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل قرار دارد و در نتيجه تحت پوشش قوانين بين المللي است. به طور يقين، اين ديدگاه انگليس، فرانسه، آلمان و ساير طرف هاي توافق هسته اي ايران و همچنين ساير کشورهاي عضو سازمان ملل است. به علاوه، اين ديدگاه که يک توافق يک معاهده نيست و در نتيجه مهم يا موثر نيست ديدگاهي فاقد اعتبار است. دولت آمريکا دهه هاست که از چنين توافقنامه هايي براي حل تمامي انواع مشکلات استفاده کرده است. براي مثال، در حوزه منع تکثير، "ابتکار امنيت تکثير" (پي اس آي) به طور داوطلبانه به عنوان يک توافقنامه چندجانبه به دست آمد.
پيامدهاي منفي نقض توافق براي امنيت ملي آمريکا و جايگاه آمريکا در دنيا
الف) اين تصميم، تصميمي سنجيده نبود و هيچ راهبردي در اختيار آمريکا قرار نمي دهد و آمريکا را براي آنچه که بعداً اتفاق مي افتد آماده نمي کند.
ب) لغو برجام خطر تکثير هسته اي در خاورميانه را افزايش مي دهد
ج) افزايش خطر جنگ
د) تضعيف ائتلاف با اروپايي ها

آدرس مطلب http://www.resalat-news.com/newspaper/page/9259/1/26831/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha