آرشیو
انتخاب نشریه


آيا گفتمان بسيجي براي دغدغه‌هاي پيش روي امروز مردم پاسخي دارد؟

ابوالحسن توفيقيان
هر گفتماني در رقابت با ديگر گفتمان‌ها مي‌کوشد از راه‌هاي مختلفي هم‌چون «واژه سازي»، «حاشيه راني» و «برجسته سازي» تصويري زيبا، به روز و کارآمد از خود نشان دهد و ظرفيت‌هاي وجودي خود را به جامعه و اذهان اجتماعي تفهيم کند. با الهام از سخنان حکيمانه‌ رهبر انقلاب، مي‌توان از بسيج و فرهنگ بسيجي به مثابه‏ يک گفتمان نام برد.
 گفتمان به مثابه يکي از روش‌هاي تحليلي در دنياي امروز، در عين ضعف‌هايي که به لحاظ مباني با آن درگير است، از ظرفيت و استعداد فراواني در تبيين مسائل موجود سياسي و اجتماعي برخوردار است. در اين نوشتار سعي داريم «بسيج و فرهنگ بسيجي» را به مثابه يک گفتمان در نظر بگيريم و با الهام از سخنان حکيمانه‌ مقام معظم رهبري، به ويژه سخنراني ايشان در ميان مردم کرمانشاه به تبيين آن در برخي از عرصه‌هاي سياست داخلي و خارجي بپردازيم.
 لازم است در ابتدا پاره‌اي توضيحات پيرامون گفتمان ارائه شود. «روش گفتمان» از جمله روش‌هاي پست مدرن است. اين روش در دنياي امروز و در عرصه‌ مباحث سياسي و اجتماعي، در مقياس وسيعي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. روش اشاره شده به ما مي‌گويد که در دنياي خارج، همواره گفتمان‌هاي متعددي وجود دارد که در درگيري و رقابت با يکديگر هستند. در اين ميان، برخي موفق به کنار زدن برخي ديگر و مسلط شدن بر شرايط و اوضاع سياسي و اجتماعي جامعه مي‌شوند. در مقابل، گفتمان‌هاي به حاشيه رانده شده نيز به راحتي حاضر به ترک صحنه يا حذف از صحنه نيستند. به همين جهت، همواره در تلاش هستند گفتمان مسلط را با شکست مواجه سازند.
 شکست گفتمان‌ها نيز در زماني صورت مي‌گيرد که با رويگرداني از سوي «مردم» و «اذهان اجتماعي» مواجه شوند. بهترين و مؤثرترين روش در اين امر، بازي‌هاي زباني است؛ بدين معنا که اگر يک گفتمان، بخواهد گفتمان ديگري را از عرصه‌ رقابت حذف کند، بهترين ابزاري که مي‌تواند به کار برد، ابزار «زبان» و «بازي‌هاي زباني» است. گفتمان‌ها در درگيري با يکديگر، همواره در صدد آن هستند که از راه‌هاي مختلفي هم‌چون «واژه سازي»، «حاشيه راني» و «برجسته سازي» تصويري زيبا، به روز و کارآمد از خود نشان دهند و ظرفيت‌هاي وجودي خود را به صورت برجسته به جامعه و اذهان اجتماعي تفهيم کنند. اقبال و پذيرش اين تصوير از سوي اذهان اجتماعي، در واقع به معناي پيروزي گفتمان‌هامي‌باشد. بنابراين زماني اذهان اجتماعي به سمت اين تصوير و مفاهيم برخاسته از آن اقبال مي‌کنند که اين تصوير از دو ويژگي «قابليت دسترسي» و «اعتبار» برخوردار باشد. قابليت دسترسي در گفتمان‌ها به معناي آن است که مفاهيم و تصويري را که گفتمان‌ها به ترسيم آن مي‌پردازند و وعده‌ آن را به افراد مي‌دهند، به گونه‌اي نباشد که امکان دسترسي و دستيابي به آن ممکن نباشد. در اين ميان گفتمان‌هامي‌بايست به گونه‌اي تصوير سازي کنند که اذهان اجتماعي، توان دستيابي به آن را در خود ببينند.
«اعتبار» نيز به معناي آن است که گفتمان‌ها از مفاهيم و مؤلفه‌هايي استفاده نمايند که از ارزش و اعتبار کافي براي مردم و اذهان اجتماعي برخوردار باشد. بر اين اساس در ميان يک جامعه مذهبي مي‌بايست از مفاهيم و مباحثي 
سخن راند که در مقابل و رو در روي مفاهيم مذهبي نباشد، بلکه در راستاي تحقق آرمان‌هاي ديني و مذهبي به شمار آيد. مقام معظم رهبري، از «بسيج» به عنوان يک منطق رفتاري و منظومه‌ فکري ياد کرده اند که به تعبيري ديگر مي‌توان از آن به يک گفتمان تحت عنوان «گفتمان بسيج» ياد کرد. گفتمان بسيج در کنار ساير گفتمان‌ها، به ايفاي نقش در متن جامعه مشغول است. اين گفتمان نيز خود و نحوه‌ عملکرد خود را تابعي از درگيري گفتماني در جامعه مي‌داند و متناسب با آن ظاهر مي‌شود، بدين صورت که در هر برهه از 30 سال انقلاب، اولويت‌هاي خاصي را دنبال مي‌کرد و هر زمان، مطابق شرايط و مقتضيات خاص آن زمان ظاهر مي‌شد:
 «در آذر 58 امام بسيج را اعلام [و] تشکيل دادند؛ تا آخر عمر هم امام نسبت به بسيج، همين نگاه اهتمام‌ورزانه را داشتند .... البته بسيجي که در سال 58 تشکيل شد، نيازهاي آن روز را تأمين مي‌کرد - اين يک نياز بود - امروز بسيج نوع نيازهاي ديگري را برآورده مي‌کند. مسائلي که امروز مطرح است، آن روز مطرح نبود. امروز بسيج ما در زمينه‌ علم، در زمينه‌  ابتکار، در زمينه‌ نوآوري، پيشرو است. اين هم هنر امام بود. امام در همين نوشته‌اي که در آذر 67 مرقوم کردند ....از دانش‌جويان و طلاب مي‌خواهند که بسيج تشکيل بدهند؛ بسيج دانش‌جو و بسيج طلبه. اين نشان‌ دهنده‌ اين است که نيازي که کشور به روحيه بسيجي دارد، مربوط مي‌شود به همه‌ زمينه‌ها، از جمله زمينه‌هايي که در قلمرو حوزه‌هاي علميه است و زمينه‌هايي که در قلمرو دانشگاه‌هاست.... آن روز اين پيشرفت‌هاي علمي نبود. اول انقلاب، همّ و غمّ نظام و بسيج و سپاه و همه‌ مسئولين کشور و انقلاب اين بود که اين موجوديت جديد را حفظ کنند؛ اين نهالي که تازه از سرزمين اين مملکت روييده بود، نگذارند از بين برود و برکنده شود.... بسيج اين است. بسيج، حرکت برخاسته‌ از ايمان، از عشق، از اعتماد به نفس و توأم با ابتکار است.»
 گفتمان‌ها از مفاهيم و مؤلفه‌هاي مختلفي تشکيل شده‌اند. برخي از اين مفاهيم، نقش محوري دارند که از آن‌ها به عنوان «دال مرکزي» ياد مي‌کنند. کار ويژه اين مفاهيم آن است که به ساير مفاهيم، نقش خاصي مي‌دهند و سبب مي‌گردند تفسير خاصي از آن مفاهيم به ذهن تداعي گردد. مقام معظم رهبري، از «اخلاص» به عنوان مفهوم محوري و مرکزي گفتمان بسيجي ياد مي‌کند. ايشان اين مفهوم را نشانه‌ي مرکزي در گفتمان بسيج و جهت دهنده به ساير رفتارهاي افراد بسيجي قلمداد مي‌کند:
 «پايه‌ي اصلي کار بسيجي، «اخلاص» است. «گمنام»، از جمله تعبيرات امام است: «مکتب شاهدان و شهيدان گمنام». گمنام يعني دنبال نام و نشان نبودن... براي خدا کار کردند که اين ناشي است از روحيه‌ اعتماد به خداست... با خدا حرف مي‌زنيد، کسي هم نمي فهمد؛ خاطرتان هم جمع است که خدا دارد مي‌بيند، اين عبادت را محسوب مي‌کند؛ ..... شما يک حرکتي را انجام مي‌دهيد براي خدا، يک اقدامي را مي‌کنيد براي خدا، يک تصميمي را مي‌گيريد براي خدا، هيچ کس هم نمي‌فهمد. براي اين تصميم، پيش هيچ کس هم تفاخر نمي‌کنيد. اين را خداي متعال مي‌فهمد، مي‌داند، مي‌نويسد. به خداي متعال اعتماد داريد، به خداي متعال حسن ظن داريد ..... بسيجي اين جوري فکر مي‌کند؛ لذاست که اخلاص به خرج مي‌دهد، مخلصاً للَّه کار را انجام مي‌دهد. اخلاص، يکي از خصوصيات است. اگر اخلاص شد، آن وقت خودپرستي‌ها و خودمحوري‌ها و اين‌ها برکنار خواهد شد. ثروت‌ اندوزي براي خود، دست دراز کردن به اين‌جا، به آن‌جا، ديگر ممنوع خواهد شد.»
 رهبر معظم انقلاب اسلامي، با مهم دانستن اين بازي‌هاي زباني و توجه به ابعاد مخفي و نهان آن‌ها، تأکيد بر مسئله‌ي «واژه سازي» داشتند و بيان کردند که در به کارگيري شعارها و عناوين اعلامي، ضمن پرهيز کردن از واژه‌هاي بيگانه، از مفاهيم برخاسته از فرهنگ اسلامي استفاده شود.  
 يکي از چيزهايي که در هر حرکت عمومي و در هر نهضت لازم است، اين است که بر اساس تفکرات و مباني پايه‌اي اين نهضت و اين جريان، هم بايستي «واژه‌سازي» بشود، هم بايستي «نهادسازي» بشود. وقتي يک فکر جديد - مثل فکر حکومت اسلامي و نظام اسلامي و بيداري اسلامي - مطرح مي‌شود، مفاهيم جديدي را در جامعه القا مي‌کند؛ لذا اين حرکت و اين نهضت بايد واژه‌هاي متناسب خودش را دارا باشد. اگر از واژه‌هاي بيگانه وام گرفت، فضا آشفته خواهد شد، مطلب ناگفته خواهد ماند. ما مردم‌سالاري را قبول داريم، آزادي را هم قبول داريم، اما ليبرال‌ دموکراسي را قبول نداريم. با اين‌که معناي لغوي «ليبرال ‌دموکراسي»، همين آزادي و همين مردم‌سالاري است، اما واژه‌ ليبرال ‌دموکراسي در اصطلاح مردم عالم، در معرفت و شناخت مردم عالم، با يک مفاهيمي همراه است که ما از آن مفاهيم بيزاريم .... يا براي تقسيم درست ثروت و استفاده‌ همگان از ثروت‌هاي عمومي که يکي از اهداف والا و اساسي اسلام است، از واژه‌ي «سوسياليسم» استفاده نمي‌کنيم. با اين که سوسياليسم هم از لحاظ معناي لغوي ناظر به همين معناست، ليکن با يک مفاهيم ديگري همراه است که ما از آن مفاهيم بيزاريم؛ با يک واقعيت‌هايي در تاريخ و در جامعه همراه شده که ما آن‌ها را قبول نداريم. لذا ما به جاي استعمالات و اصطلاحاتي که بين چپ‌روها و مارکسيست‌ها و اين‌ها معروف بود، اصطلاح «استکبار» را، اصطلاح «استضعاف» را، اصطلاح «مردمي بودن» را مطرح کرديم و آورديم.» به طور کلي بسيج و گفتمان بسيجي، يکي از گفتمان‌هاي مؤثر در جمهوري اسلامي ايران است که حاوي ظرفيت‌هاي فراواني در زمينه‌ سالم سازي و ترقي شاخص‌هاي سلامت جامعه است. مؤلفه‌هايي در اين گفتمان وجود دارد که مي‌توان از آن‌ها به عنوان مهم‌ترين ضمانت‌هاي اجرايي ياد کرد. ضمانت اجراهايي همچون «تکليف محوري» و «اخلاص». اين در حالي است که امروزه يکي از مهم‌ترين دغدغه‌هاي پيش روي مردم و افکار عمومي، صادق نبودن مسئولين و رهبران نظام‌هاي سياسي است. بر اين اساس، همواره بدون اعتنا به سياست‌هاي اعلامي، در پي فهم مسائل پشت پرده‌  سياست هستند. اين به معناي بي‌اعتمادي نسبت به گفته‌هاي مسئولين خود است. گفتمان بسيجي در اصل، حاوي مؤلفه‌هايي است که به راحتي مي‌تواند پاسخگوي اين قبيل دغدغه‌ها باشد.
 بنابراين مي‌بايست همواره مواظب بود که در جهان خارج، گفتمان‌هاي رقيب، هيچ وقت به راحتي حاضر به ترک صحنه و واگذاري آن به رقيب خود نيستند. به همين جهت از شيوه‌ها و روش‌هاي گوناگوني براي جدايي و رويگرداني اذهان اجتماعي از آن گفتمان استفاده مي‌کنند. از جمله کار آمدترين روش‌هاي موجود در عرصه‌ درگيري‌هاي زباني، عرضه‌ معارف و مباني مدنظر به شکل ساده و روان آن هم در قالب‌هاي معتبر و با ارزش به جامعه است. بر اين اساس، لازم است که مباني نظري گفتمان بسيج که ريشه در معارف اسلامي دارد و از ارزش و اعتبار کافي نزد مخاطبان خود برخوردار است، به ساده‌ترين و شيواترين روش‌ها بيان شود و فهم و نگاه جامعه بر آن اساس ساختار بندي شود. در اين صورت است که آموزه‌هاي اخلاقي، قانوني و ... با ضمانت اجرايي قوي در جامعه منتشر و پياده مي‌شود و زمينه براي صدور آن به عنوان الگويي موفق، به ساير کشورهاي جهان فراهم است.
*به نقل از برهان

آدرس مطلب http://www.resalat-news.com/newspaper/page/9090/1/2459/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha