آرشیو
انتخاب نشریه


در ستايش خردورزي مطهري
مهدي عامري

از خصوصيات بارز شهيد مطهري(ره)، عقلگرايي ايشان است. گرچه ايشان عالمي جامع الاطراف و علوم مختلف ديني صاحب نظر و ديدگاه است اما آنچه بيشتر از ايشان در افکار و افواه نمود دارد «فيلسوف» بودن است. 
بخش قابل توجهي از آثار شهيد مطهري پيرامون مباحث فلسفي و عقلي است. در واقع مي‌توان گفت بستر انديشه ايشان ريشه در فلسفه اسلامي و به خصوص حكمت متعاليه داشت. از اين جهت چه در مباحث سياسي و چه مبحث اجتماعي و چه فقه و ... همين رويکرد ديده مي‌شود. 
علامه طباطبايي(ره) استاد بزرگوار شهيد مطهري در ستايش اين شاگرد بزرگ خود عبارتي دارد که جداي از مدح شهيد، اهميت فلسفه اسلامي را به خوبي عيان مي‌کند. علامه مي‌گويد: «طبعا ايشان (شهيد مطهري) مردي با تقوا بود، تقوايي که از فلسفه به دست آورده باشد. تمام هم و نيرويش صرف فلسفه مي شد و خوب بار آمده بود».
در ايامي که فلسفه کفر تلقي مي‌شد و به تعبير حضرت امام خميني(رض) متحجران در حوزه کوزهايي که فرزند ايشان از آن آب نوشيده بود به خاطر تدريس فلسفه پدرش، نجس مي دانستند، علامه تفلسف را گامي در جهت رسيدن به تقوا مي داند و بلکه فلسفه اسلامي را موجب جوشش تقوا در انسان بزرگي مانند شهيد مطهري عنوان مي کند. 
اينکه ثمره فلسفه اسلامي چطور منجر به تقوا مي شود پرسشي است که اهل فن و بزرگان مستغرق در فلسفه اسلامي بايد به آن پاسخ دهند. اما اگر اين سخن علامه اينک به عنوان اصل موضوعه در نظر گرفته شود بايد به اين تاکيد بزرگان مبني بر تقويت فلسفه در جامعه و به خصوص حوزه علميه توجه ويژه نمود.
فلسفه چون مبتني بر برهان است، و برهان يعني کلام و استدلالي که به يقينيات ختم شود، از آن رو فيلسوف مي کوشد به گونه اي سخن بگويدكه از مغالطه و ابهام و کذب و اغواگري به دور باشد. در چنين چارچوب فکري منظمي، هر رفتار و گفتاري مي‌بايست از اوهام خالي باشد. شايد چنين نگاهي انسان بيشتر را به تقوا سوق دهد! 
در ديدگاه حکيمان حکمت متعاليه عقل موهبتي الهي است که جوهره آن از نور پروردگار است و همپاي نقل داراي ارزش و منزلت است. به تعبير حکيم فرزانه آيت‌الله جوادي‌آملي عقل تنها مفتاح دين نيست که با آن مقدماتي اثبات شود و انسان دين دار گشته و سپس کارکرد آن پايان يابد بلکه علاوه بر آن عقل، مصباح دين هم هست و در جاي جاي مسائل ديني و شرعي مانند چراغي راه را از بي راه نشان مي‌دهد. افزون بر آن گاه روايات را مي‌سنجد تا مشخص شود دلالت آنها با اصول و مباني تطابق دارد و بدين معنا عقل، ميزان هم هست. 
البته فلسفه اسلامي به همين مقدار بسنده نمي‌کند، در فلسفه اشراق و صدرايي يکي از راه‌هاي تنظيم عقل و تخليه آن از وهم و خيال، سلوک و تهذيب نفس است. به تعبير علامه حسن زاده قرآن و برهان و عرفان از هم جدايي ندارند.
در واقع تعادل و ترسيم مناسبي از جايگاه عقل و نقل و سلوک، فلسفه اسلامي مورد نظر امثال علامه طباطبايي را تشکيل مي‌دهد و افراط يا تفريط در هر کدام، خروج از صراط مستقيم است. چه آنکه علامه طباطبايي در الميزان هم به نقل گرايي افراطي اهل حديث مي تازد و هم به عقل گرايي افراطي معتزله معترض مي‌شود و هم صوفي‌گري بدون توجه به ظواهر شرع را بي پايه مي‌داند. 
شهيد مطهري نيز بر همين مبنا در کتاب انسان کامل از انسان کاريکاتوري سخن مي‌گويد که ابعاد وجودي او از عقلانيت و معنويت و تعبد به توازن رشد نکرده است. ايشان به شدت به تفکري که تعقل را تعطيل مي‌کند اعتراض مي‌کند و اخباري‌گري به اين معنا را بزرگترين خطر جامعه اسلامي مي‌داند! و اعتقاد داشت «جمود اخباري‌گري در بسياري از مسائل اخلاقي و اجتماعي و بلكه پاره‌اي مسائل فقهي هنوز هم حكومت مي‌كند». در مجموع اينکه اگر در سال‌هاي نه چندان دور فردي مانند شهيد مطهري در مجامع علمي و حتي جوامع عمومي سخنراني مي کند و مورد توجه خاص و عام واقع مي شود و بزرگاني مانند علامه طباطبايي و امام خميني(ع) به طور باورنکردني او را وصف مي‌کنند، دلايل و علل گوناگون دارد، اما شايد يکي از مهمترين آنها رويکرد فلسفي و عقلاني شهيد مطهري به عنوان يک روحاني اصيل به مسائل است. رويکردي که هم از آن انقلابي‌گري و بصيرت در مي‌آيد و هم اخلاق و تقوا و فرهنگ! 
امروز با توجه تغيير شرايط دنيا، به چنين انديشه اي با روزآمدي بهتر نياز بيشتري احساس مي شود و اگر حوزه علميه ميدان را خالي کند، عرفان‌هاي کاذب، عقلانيت توهمي، تحجر و التقاط جاي آن را مي گيرد و به تدريج با سطحي نگري و قشري مسلکي
 و خرافات از يک سو و الحاد و بدعت از سوي ديگر مواجه خواهيم شد.  

آدرس مطلب http://www.resalat-news.com/newspaper/page/9207/1/19443/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha