الهام ربيعي زاده
نصر حامد ابوزيد محقق و استاد مطالعات اسلامي موسسه آي ان اي اس دانشگاه لايدن هلند در سال1943 در يکي از روستاهاي نزديک طنطاي مصر متولد شد؛ در کودکي به مکتب خانه روستا رفت و توانست حافظ کل قرآن کريم شود. پدر حامد عليرغم علاقه به الازهر به دليل بيماري و ترس از مرگ فرزند خود را به يکي از مدارس طنطا فرستاد ليکن به همان دليل که ذکر شد وي را از دبيرستان عادي جدا کرده و به مدرسه فني فرستاد تا پس از مرگ وي، حامد بتواند سرپرستي خانواده خود را بر عهده بگيرد.
ابوزيد در سال1975 وقتي که تنها14 سال داشت پدرش را از دست داد و مجبور شد براي اداره خانواده خود مشغول به کار شود، اما در کنار امرار معاش خانواده از فرصتها استفاده کرد و در مدارس عادي به تحصيل پرداخت و در سال1968 در دانشگاه قاهره در رشته ادبيات عرب پذيرفته و در سال1973 ليسانس خود را دريافت نمود و از آن به بعد مدارج عالي را به سرعت تا اخذ درجه دکتري طي کرد و درسال1992 با ارائه13 کتاب و مقاله به درجه استادي نائل شد.
آنطور که خود ابوزيد مي گويد عناصر سازنده تفکر او عناصر موجود در واقعيت و فضاي مصر آن روزگار بوده است و آثار اسلام گراياني چون سيد قطب ، عباس محمود عقاد ،طه حسين در زندگي او اثرات بسيار زيادي داشته اند؛ همچنين از آنجا که حامد در جامعه اي زندگي مي کرده که تفکرات اشعري در آن حاکم بوده است انديشه هاي معتزلي براي وي بسيار شيرين به نظر آمده است، علاوه بر اين تفکرات اسلامي - ليبراليستي در انديشه وي تاثير چشمگيري داشته و همچنين دکتر حسن حنفي استاد وي تاثيرات شگرفي بر انديشه وي گذاشته است .
کار ابوزيد در حقيقت ادامه سنت الازهر به شمار مي رود و جرء سلسله اي است که محمد عبده، امين خولي، شکري عياد و حسن البنا در آن قرار دارند . علاوه بر اين تاثيرات آثار ايزوتسو نويسنده و متفکر ژاپني در انديشه ابوزيد مشهود است ومي توان گفت که به نوعي هرمونوتيک ابوزيد متاثر از آثار اين انديشمند ژاپني مي باشد.
حامد سعي مي کند که علوم قرآني را با قرائتي نقدي مورد مطالعه قرار دهد تا مفهوم و معنائي براي متن قرآن پيدا کند وي کوشش براي يافتن معناي متن را تلاشي از درون ميراث اسلامي مي داند. حامد داراي آثار متعددي است که در اين مقال سعي مي کنيم مهمترين آثار وي را ذکر کنيم.
از مهمترين کتابهاي حامد ابوزيد “مفهوم النص” مي باشد که بنيادي ترين آراي قراني وي را مي توان در همين کتاب يافت، وي در همين کتاب کوشيده است مباحث رايج علوم قراني را از منظري تازه و با نگرش و ذهنيت امروزي ببيند.
مفهوم النص خواننده را به دقت و تامل و بازنگري در انديشه پيشينيان فرا مي خواند و رهيافت او در اين کتاب اعتزالي نوين است که در فضاي کشورهاي اسلامي مهمترين راه شناخت وحي را بهره گيري دوباره از تفکر عقلاني در پرتوي دانش جديد بشري مي داند.
کتاب ديگر ابو زيد “نقد گفتمان ديني” نام دارد که به بررسي جريان هاي مختلف اسلامي مصر مي پردازد؛ سوال اصلي او در اين کتاب اين است که چرا هرگاه پديده هاي ديني در هر شکل مورد نقد قرار مي گيرند در فرهنگ اسلامي جديد و معاصر با چالش روبرو مي شوند. کتاب “الاتجاح العقلي في التفسير” وي هم بيشتر به مباحث زبان شناسي مي پردازد و قسمت اعظم آن پايان نامه کارشناسي ارشد وي مي باشد.
کتاب “الامام الشافعي و تاسيس الايد لوجيه الوسطيه” ابوزيد از کتابهاي مهم او مي باشد که بيشتر آراي امام شافعي را بررسي مي کند و بحث عربي بودن قرآن را مطرح مي سازد .
منابع
1 - نقدو بررسي هايي در باره انديشه هاي نصر حامد ابوزيد ،سعيد عدالت نژاد.
2 - معناي متن ،حامد ابوزيد، ترجمه مرتضي کريم نيا.